«Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης»: Η παρουσίαση του βιβλίου του Σπ. Κουζινόπουλου λίγα μέτρα μακριά από το κολαστήριο των φυλακών ● Ανατριχιαστικές περιγραφές για τις συνθήκες κράτησης

Ο «συνήθης τόπος» εκτελέσεων δίπλα στο μνημείο Εθνικής Αντίστασης στις Συκιές και απέναντι από τις φυλακές του Γεντί Κουλέ βρέθηκε στο επίκεντρο της παρουσίασηςτου βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου στο «Κλειστό Δημοτικό Θέατρο Συκεών». Η συγκεκριμένη εκδήλωση για το κολαστήριο του Γεντί Κουλέ ήταν αυτή που έγινε πιο κοντά στον εφιαλτικό τόπο που αποτελεί το επίκεντρο του ιστορικού αφηγήματος του συγγραφέα. Η μνήμη ζωντάνεψε χθες κυρίως δια στόματος του Νώντα Όχονου, του επιχειρηματία και πρώην κρατουμένου των φυλακών του Επταπυργίου στη διάρκεια της δικτατορίας 1967-1974.

Η παρουσίαση πραγματοποιήθηκε στη σκιά της πρόσφατης ανακάλυψης 47 ομαδικών τάφων φυλακισθέντων στις πρώην φυλακές του Επταπυργίου με τη συμμετοχή πλήθους κόσμου και σημαντικής εκπροσώπησης του Συλλόγου Εξορισθέντων-Φυλακισθέντων 1967-1974. Ήταν εκεί, μεταξύ άλλων, ο Τριαντάφυλλος Μηταφίδης και ο Αδάμ Δράγας.

Πριν την έναρξη της παρουσίασης χαιρετισμό απηύθυνε ο προϊστάμενος του Ιερού Ναού Αγίων Χαραλάμπους και Χριστοφόρου Συκεών πατήρ Βασίλειος Μήλιος, ο οποίος αναφέρθηκε στην αντιδραστική στάση κάποιων πατέρων στη διάρκεια της δικτατορίας για τους οποίους, όμως, είπε ότι «δεν ήταν η πραγματική Εκκλησία». Για του λόγου το αληθές επισήμανε ότι ο πρώτος που καθαιρέθηκε από τη Χούντα των Συνταγματαρχών ήταν ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος, ενώ θύμισε και τη δράση του πατέρα Αναστάσιου, μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Αλβανίας. Καταλήγοντας ο κ. Μήλιος επισήμανε την ανάγκη να μεταδοθούν όλα τα μηνύματα ανάλογων εκδηλώσεων στους νέους έτσι ώστε οι νέες γενιές να μην αγνοούν την πραγματική ιστορίας μας.

Αρχίζοντας την παρουσίαση ο ιστορικός, ερευνητής και συγγραφέας Κώστας Νίγδελης τόνισε με έμφαση πως όταν η ιστορία συναντά τη λογοτεχνία το αποτέλεσμα είναι άριστο. Μίλησε για το ταπεραμέντο του συγγραφέα Σπύρου Κουζινόπουλου και τη δραματική ένταση με την οποία περιγράφει στο βιβλίο του τα ταραγμένα νερά της ιστορίας «με ξεχωριστό πάθος για τη δημοκρατία». Ο κ. Νίγδελης μίλησε για ένα κείμενο που δίνεται με απλότητα και διάχυτη τη λογοτεχνική διάθεση και παρατήρησε ότι ο αναγνώστης διαβάζοντας το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου μπορεί να πάρει μία ολοκληρωμένη εικόνα για το τότε. Παρομοίασε, μάλιστα, το βιβλίο με ασπρόμαυρη κινηματογραφική ταινία της εποχής «που σε καθηλώνει και σε κάνει να συμπάσχεις». Κλείνοντας, για να δώσει έμφαση στις άθλιες συνθήκες που επικρατούσαν διαχρονικά στις φυλακές του Επταπυργίου, αναφέρθηκε σε κρατικούς λειτουργούς που εκμεταλλεύονταν κρατουμένους.

Η αρχαιολόγος Σταυρούλα Τσεβρένη, εκπροσωπώντας την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, τόνισε ότι ερχόμενη σε επαφή με το βιβλίο του κ. Κουζινόπουλου είχε την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με το θεωρητικό κομμάτι μιας δουλειάς που έγινε στο πεδίο, αφού η ίδια ασχολήθηκε ήδη από τα τέλη του 2024, όταν βρέθηκαν οι πρώτοι σκελετοί στον χώρο δίπλα στο Μνημείο Εθνικής Αντίστασης στις Συκιές, με το θέμα της ανάδειξης των ομαδικών τάφων με τους 47 μέχρι σήμερα σκελετούς. Η κ. Τσεβρένη αναφέρθηκε στις πηγές της ιστορίας που περιγράφουν μία φυλακή-αποθήκη ψυχών, καθώς και σε κείμενα συγγραφέων όπως του Πετρόπουλου, του Αναγνωστάκη (που φυλακίστηκε στο Γεντί Κουλέ), του Σκαμπαρδώνη, που σκιαγραφούν ο καθένας με τον τρόπο του τον «συνήθη τόπο». Χαρακτηριστικά αναφέρθηκε στα σημάδια που άφησαν τα κεφάλια των κρατουμένων στους υγρούς τοίχους του Γεντί Κουλέ και ήταν εμφανή στους κοιτώνες τους ακόμη και μετά το κλείσιμο της φυλακής το 1989!

Ολοκληρώνοντας την εισήγησή της η κ. Τσεβρένη αναφέρθηκε στην έρευνα που γίνεται για την τεκμηρίωση της ιστορικότητας της περιοχής όπου βρέθηκαν οι ομαδικοί τάφοι εκτελεσμένων κατά την περίοδο του Εμφυλίου και τον φάκελο που ετοιμάζεται για την ανακήρυξη της σε Ιστορικό Τόπο.

Συγκλονιστικές μαρτυρίες…

Η πλέον συγκλονιστική παρουσία στην εκδήλωση ήταν αυτή του πρώην πολιτικού κρατούμενο στο Γεντί Κουλέ επί δικτατορίας, επιχειρηματία Νώντα Όχονου, ο οποίος μίλησε για «μαχαιριά στην καρδιά της πόλης και της χώρας, αγκάθι και πληγή που συνταράσσει τη συλλογική συνείδηση, κάτεργο, μπουντρούμι», και συνέχισε κάνοντας λόγο για «απόγνωση, ψυχικό τσάκισμα, κακουχία, εξευτελισμό, καταποντισμό της ύπαρξης, ματαίωση, χωρισμό, λυγμό της μάνας, και φτερούγισμα του θανάτου».

Αυτά για τις φυλακές. Και για τους κρατούμενους της χούντας; «Αντίσταση στην τυραννία κάθε εξουσίας, αυταπάρνηση, άρνηση σε ό,τι αφοπλίζει την ελευθερία, αφοβία στον θάνατο».

Εκπροσωπώντας στο πάνελ τους κρατούμενους της χούντας θυμήθηκε μία επιστολή που είχαν συντάξει πέντε-έξι πολιτικοί κρατούμενοι όταν οι Αρχές της φυλακής τούς έκοψαν παράνομα το φαγητό και τους έδιναν μόνο ψωμί για να αυξήσουν την ένταση του μαρτυρίου. Θυμόταν και ονόματα ο Νώντας Όχονος και τα ανέφερε. «Φυσικά και τα θυμάμαι όλα», είπε λίγο μετά που συζητούσε με τον Τρ. Μηταφίδη, ότι αυτή η επιστολή πέρασε τα κάγκελα της φυλακής μέσα σε μία ζώνη κρατουμένου. Και πώς να τα ξεχάσει κανείς όταν φύγει από εκεί με φυματίωση; Για την ιστορία, οι δεσμοφύλακες όχι μόνο δεν συγκινήθηκαν τότε, αλλά ένας εισαγγελέας, που μετά έγινε και εισαγγελέας Εφετών, τους χαρακτήρισε «αναρχικά στοιχεία που χρήζουν περαιτέρω σωφρονισμού».

Αφού σταχυολόγησε ορισμένα λογοτεχνικά κείμενα, αλλά και αξεπέραστα λαϊκά τραγούδια, όπως το «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι» του Απόστολου Καλδάρα και το «Αντιλαλούνε οι φυλακές» του Μάρκου Βαμβακάρη, στηλίτευσε την θεσμοθέτηση εισιτηρίου εισόδου στο Επταπύργιο. «Τα εισιτήρια στο Γεντί, είναι προσβολή της Ιστορίας», είπε κατηγορηματικά.

Μνημείο απανθρωπιάς…

Παίρνοντας το λόγο ο πρωταγωνιστής της εκδήλωσης, ο συγγραφέας του βιβλίου Σπύρος Κουζινόπουλος, παραδέχθηκε ότι μπορεί να έκανε λάθος που παραλλήλισε στον τίτλο του βιβλίου του τις φυλακές του Επταπυργίου με αυτές τις Βαστίλης γιατί, όπως είπε, «η γαλλική Βαστίλη θα μοιάζει με σουίτα 5άστερου ξενοδοχείου αν επιχειρήσει να τη συγκρίνει κανείς με το Γεντί Κουλέ».

Αναφέρθηκε σε μνημείο απανθρωπιάς, σε ντροπή της Θεσσαλονίκης, σε χώρο για τον οποίο τόλμησαν να μιλήσουν δύο γενναίοι δικαστικοί λειτουργοί, η Χρυσούλα Γιαταγάνα και ο Κώστας Λογοθέτης. Μίλησε για το βιβλίο που εξέδωσε το 1918 ένας Κατερινιώτης ο οποίος φυλακίστηκε στο Γεντί Κουλέ για χρέη λίγων εκατοντάδων δραχμών με τον τίτλο «Ο τάφος των ζωντανών». Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην χειρόγραφη εφημερίδα υπό τον τίτλο «Επταπυργίτης» που έγραφαν λίγοι κρατούμενοι, μεταξύ αυτών το στέλεχος του ΚΚΕ και της ΕΔΑ Νίκος Τζένας. Ήταν η εφημερίδα αυτή που του έδωσε το ερέθισμα να αρχίσει την πολυετή έρευνά του. Επισήμανε και ο συγγραφέας από την πλευρά του τη διακίνηση ναρκωτικών μέσα στις φυλακές με τη βοήθεια της διοίκησης και τον πλουτισμό μεγαλοδικηγόρων που πουλούσαν ελπίδες στους κρατούμενους.

Μουσείο Πολιτικής Ιστορίας

Ο δήμαρχος Νεάπολης-Συκεών Σίμος Δανιηλίδης, κλείνοντας ως οικοδεσπότης την εκδήλωση, ευχαρίστησε όλους τους παρόντες στο πάνελ για τη συμμετοχή τους και τη συμβολή τους στην ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας για τις φυλακές του Επταπυργίου. Έκανε λόγο για χιτλερικής έμπνευσης βασανιστήρια στη διάρκεια της χούντας και αναφέρθηκε στο Μνημείο Εθνικής Αντίστασης που ανεγέρθηκε το 1997 από τον δήμο στον συνήθη τόπο των εκτελέσεων, απέναντι από το Επταπύργιο, με τη βοήθεια του Κώστα Μητσόπουλου. Επίσης ενημέρωσε τους παρευρισκόμενους ότι οι διαδικασίες ανακήρυξης της περιοχής, όπου βρέθηκαν οι ομαδικοί τάφοι με τους 47 σκελετούς, σε Ιστορικό Τόπο προχωρούν.

Επιχείρησε μία αναδρομή στις ενέργειες που ακολούθησε ο δήμος με τη βοήθεια και τη συμπαράσταση της Σταυρούλας Τσεβρένη για να συνεχιστούν απρόσκοπτα οι έρευνες για τον εντοπισμό και άλλων τάφων. Συγκινημένος μίλησε για τους σκελετούς νεαρών παιδιών, όπως φαίνεται από την οδοντοστοιχία τους, και γυναικών, ενώ επισήμανε την ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Νεάπολης-Συκεών για να γίνει εξέταση DNA ώστε να ταυτοποιηθούν οι σκελετοί.

Μάλιστα ο δήμαρχος έδωσε ιδιαίτερη σημασία σε κάτι που είχε επισημάνει νωρίτερα και ο Νώντας Όχονος. Για τους νεκρούς του Γεντί Κουλέ δεν ακολουθήθηκαν έθιμα που υπήρχαν από την αρχαία Ελλάδα και φυσικά επιβάλλει η χριστιανική παράδοση, όπως είναι οι τιμές στον νεκρό, η εξόδιος ακολουθία και η ταφή.

Επιπλέον, ο δήμαρχος μίλησε για 82 οικογένειες από ολόκληρη την Ελλάδα που έχουν ήδη εκφράσει ενδιαφέρον για τη διαδικασία ταυτοποίησης μέσω DNA (διαδικασία η οποία ο συγγραφέας πρότεινε να γίνει με χρηματοδότηση από την Πολιτεία), και δεσμεύτηκε ότι οι έρευνες θα συνεχιστούν και σε άλλο οικόπεδο απέναντι από το Μνημείο Εθνικής Αντίστασης. Είπε ότι θα δημιουργηθεί δίπλα στο Μνημείο και ταφικό τμήμα για να γίνει ό,τι επιβάλλει η παράδοση και υποστήριξε ότι εξετάζεται και ο τρόπος δημιουργίας ενός Μουσείου Πολιτικής Ιστορίας με όλους τους φακέλους που θα περιέχουν πολύτιμα ιστορικά στοιχεία και φωτογραφικό υλικό που θα περιγράφει όλη τη διαδικασία της ανακάλυψης των ομαδικών τάφων.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Μέσα από ένα πλήθος μαρτυριών, ντοκουμέντων και αρχειακού υλικού, ο Σπύρος Κουζινόπουλος επιχειρεί να παρουσιάσει όλη την εξέλιξη του Επταπυργίου, από τη λειτουργία του ως κάστρου της Θεσσαλονίκης και αργότερα ως φυλακής, ακόμη από την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας της πόλης, μέχρι το κλείσιμό της το 1989. Καθώς και την άσχημη εικόνα του σωφρονιστικού συστήματος στην πριν το Γεντί Κουλέ περίοδο, όταν χρησιμοποιούνταν ως φυλακή ο Λευκός Πύργος και το Κονάκι του Πασά, το σημερινό Διοικητήριο.

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης παρακολουθεί την άθλια κατάσταση που επικρατούσε στις φυλακές Επταπυργίου αφότου άνοιξε ως φυλακή, γύρω στα 1896, και όλα τα κατοπινά χρόνια, με τη διακίνηση ναρκωτικών, τους βιασμούς κρατουμένων και την άγρια εκμετάλλευση των φυλακισμένων από ένα σύστημα εξουσίας προκειμένου να πλουτίζουν ελάχιστοι μεγαλοπαράγοντες, ακόμη και κρατικοί λειτουργοί. Παρακολουθεί, επίσης, τις μυθιστορηματικές αποδράσεις από το κάτεργο αλλά και τον εφιάλτη των εκτελέσεων, κυρίως πολιτικών κρατουμένων, κατά τις περιόδους της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου.

Μέσα από τις 376 σελίδες του βιβλίου περνούν σαν κινηματογραφική ταινία τα σημαντικότερα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στη Θεσσαλονίκη και την υπόλοιπη Μακεδονία και Θράκη στη διάρκεια ενός αιώνα, όπως η άγρια καταπίεση της περιόδου της τουρκοκρατίας, οι υποθέσεις των «Βαρκάρηδων» και των «Γεμιτζήδων», η δράση της Φεντερασιόν, η πολιτική αναταραχή κατά τον μεσοπόλεμο.

Ακόμη, τα γεγονότα του Μάη του 1936, η δικτατορία Μεταξά, ο πόλεμος, η κατοχή και ο Εμφύλιος, αλλά και οι περιπέτειες που γνώρισε η πόλη κατά τη μεταπολεμική περίοδο, τη δικτατορία της χούντας και την εξέγερση του Πολυτεχνείου στη Θεσσαλονίκη, με αρκετούς από τους επικεφαλής της φοιτητές να φυλακίζονται στο Επταπύργιο.

Σε ξεχωριστά κεφάλαια παρουσιάζονται συγκλονιστικές υποθέσεις που συντάραξαν το πανελλήνιο και σχετίζονταν με το Γεντί Κουλέ, όπως αυτή του «Δράκου του Σέιχ-Σου», για την οποία καταδικάστηκε στην εσχάτη των ποινών και εκτελέστηκε άδικα ο Αριστείδης Παγκρατίδης, παρά το γεγονός ότι όλα τα στοιχεία βοούσαν για την αθωότητά του. Καθώς και η περίπτωση των δύο θαρραλέων εισαγγελέων Χρυσούλας Γιαταγάνα και Κώστα Λογοθέτη που διώχτηκαν και εξοστρακίστηκαν από το Δικαστικό Σώμα, όταν αποκάλυψαν τα αίσχη που συνέβαιναν με την ανοχή και τη συγκάλυψη των Αρχών σ’ αυτό το κολαστήριο της Θεσσαλονίκης.

Στο τέλος του βιβλίου, παρατίθεται ένας πλήρης σχεδόν κατάλογος με τα ονόματα των εκατοντάδων εκτελεσμένων των περιόδων της Γερμανικής Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου «εις τον συνήθη τόπον», πίσω από το Γεντί Κουλέ, καθώς επίσης και ένα πλούσιο υλικό τεκμηρίωσης με φωτογραφίες, έγγραφα, εφημερίδες της εποχής κ.ά.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ & ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΕΔΩ